Growth potential and yield of Thuja plicata Donn ex D. Don in Northeastern Poland: A 130−year perspective

Na terenie Polski, wg inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1961−1962, uprawiano 32 gatunki drzew obcego pochodzenia (Białobok i Chylarecki, 1965). Obecnie większość z nich osiągnęła
wiek rębności sosny i świerka, co pozwala na przeprowadzenie analizy porównawczej dla całego okresu produkcyjnego. Przedmiotem badań są drzewostany z żywotnikiem olbrzymim Thuja plicata
Donn ex D. Don (tab. 1) założone przez Schwappacha w końcu XIX w. w północno−wschodniej Polsce (ryc. 1) (Panka i in., 2025). Oprócz własnych pomiarów uwzględniono wszystkie dostępne dane produkcyjne polskich i niemieckich badaczy (Schwappach, 1896, 1901, 1911; Penschuck, 1935, 1937; Tumiłowicz, 1967, 1968, 1988). Charakterystykę warunków wzrostu (tab. 2), dokonaną na podstawie regionalizacji przyrodniczo−leśnej (Zielony i Kliczkowska, 2012), uzupełniają dane zaczerpnięte z ewidencyjnych kart wydzieleń oraz wyniki diagnozy siedliskowej z odkrywek glebowych. Dane
klimatyczne (ryc. 2 i 3) pochodzą z najbliższych stacji IMGW w Elblągu, Olsztynie, Mikołajkach i Mławie. Historyczne dane dla lat 1876−1896, charakteryzujące warunki w początkowym okresie wzrostu badanych populacji żywotnika, pochodzą z byłej pruskiej stacji meteorologicznej w Karwicy (Müttrich, 1899). Weryfikacji wyników badań dokonano na podstawie modelu wzrostu dla świerka Picea abies (L.) H. Karst. (Wiedemann, 1937). Strukturę badanych populacji obrazuje matematyczno−statystyczna analiza przestrzeni wzrostu wykonana przy pomocy indeksu agregacji Clarka i Evansona (1954) i współczynnika zróżnicowania pierśnic (Füldner, 1995) (ryc. 7; tab. 3). Badane populacje żywotnika to jednopiętrowe lite drzewostany w wieku 130−132 lat rosnące na powierzchni 0,05−0,15 ha. Wyjątek stanowi powierzchnia z domieszką dębu w Nadleśnictwie Spychowo. Na wszystkie powierzchnie wkraczają podrosty buka, grabu, dębu, brzozy, jaworu i świerka z otaczającego drzewostanu, stanowiące dobrą osłonę pni badanych drzew. Zwarcie kęp żywotnika przerywają mniejsze lub większe luki po złomach i wywrotach. Nieliczne odnowienia naturalne żywotnika, ograniczające się zwykle do samych powierzchni, są często uszkadzane przez jeleniowate. Porównawcze rozkłady pierśnic i wysokości badanych drzewostanów przedstawiają ryc. 4 i 5.
Zebrane dotychczas dane pozwalają jedynie na odczytanie trendu podstawowych wskaźników taksacyjnych (tab. 4−10). Z wiekiem przebieg wartości przeciętnej wysokości (HG) badanego żywotnika na ogół dobrze koresponduje z przebiegiem krzywych wachlarza bonitacyjnego modelu wzrostu dla świerka (Wiedemann, 1937) (ryc. 8). Z kolei wyniki badań dotyczące takich wskaźników produkcyjności żywotnika jak przeciętna pierśnica (DG), powierzchnia przekrojowa drzewostanu (G) oraz zapas grubizny (VD) unaoczniają znaczną przewagę badanego gatunku nad świerkiem (ryc. 9−11). W przypadku najzasobniejszych powierzchni (Zaporowo 171 i Nowe Ramuki 254) zapas osiąga w wieku 130−132 lat wartości odpowiednio 977 i 942 m3/ha. Różnica zapasu najlepszej powierzchni, w stosunku do najgorszego pod tym względem doświadczenia (Strzałowo 116/2), wynosi 368 m3/ha.
Z przeprowadzonych badań wynikają następujące wnioski:
- według wizualnej oceny badane żywotniki charakteryzują się dobrą lub bardzo dobrą jakością techniczną pni,
- wzrost w ograniczonych warunkach świetlnych prowadzi nieuchronnie do strat w produktywności,
- na eksponowanych stanowiskach żywotnik może być zagrożony przez wiatr,
- najlepsze efekty uzyskuje się na zasobnych siedliskach o glebach świeżych i umiarkowanie przepuszczalnych,
- najważniejszym czynnikiem ograniczającym uprawę żywotnika jest korzeniowiec wieloletni Heterobasidion annosum,
- analiza porównawcza z modelem wzrostu dla świerka (Wiedemann, 1937) pokazuje, że wzrost na wysokość drzewostanów żywotnikowych Thuja plicata jest w dużej mierze z nim zgodny (ryc. 8). Porównanie to wskazuje również, że otrzymane w toku badań wartości pierśnicy (ryc. 9), powierzchni przekrojowej (ryc. 10) i zapasu grubizny (ryc. 11) najlepszych drzewostanów żywotnikowych znacznie przewyższają w tym zakresie możliwości bonitacyjnie najlepszych drzewostanów świerkowych. W Polsce żywotnik jest formalnie traktowany jako gatunek obcego pochodzenia, ale w miejscach
historycznego występowania od ponad 130 lat rozwija się doskonale, cechuje się dobrymi para metrami hodowlanymi i przyrostowymi oraz nie wykazuje cech gatunku inwazyjnego wobec rodzimej flory. Należałoby zatem wznowić naukową dyskusję na temat przyszłości tego gatunku w warunkach przyrodniczych północnej hemisfery Europy oraz podjąć odpowiednie kroki w celu zabezpieczenia dalszego procesu aklimatyzacji żywotnika jako gatunku potencjalnie przydatnego w budowaniu klimatycznie plastycznego lasu przyszłości.