Occurrence and characteristics of frost ribs in sessile oak stands

Pęknięcie mrozowe jest wadą drewna, która istotnie obniża jakość dębowego surowca drzewnego. Ze względu na wysoki udział dębu w lasach i jego znaczenie gospodarcze celami pracy były: określenie udziału w drzewostanie drzew z listwami mrozowymi (I), charakterystyka listew mrozowych (II), porównanie wybranych cech morfologicznych drzew z listwami mrozowymi i bez listew mrozowych (III) oraz porównanie gęstości i wilgotności drewna drzew (w okresie zimowym) z listwami mrozowymi i bez nich (IV). Na podstawie celów I i II ocenione zostało znaczenie gospodarcze pęknięć mrozowych. Natomiast na podstawie celów III i IV określone zostały cechy wyróżniające populację drzew z pęknięciami mrozowymi (listwami mrozowymi). Badania wykonano w 3 lokalizacjach, w 18 drzewostanach dębowych ze znacznym udziałem dębu szypułkowego. Na terenie Leśnego Zakładu Doświadczalnego w Murowanej Goślinie wybrano 8 drzewostanów, na terenie Nadleśnictwa Grodzisk 5, na terenie Nadleśnictwa Krotoszyn również 5 (ryc. 1, tab. 1). Na kołowych powierzchniach próbnych rosły 1904 drzewa, z czego 124 drzewa z listwami mrozowymi, co stanowiło 6,5% ogółu drzew. Na 124 drzewach występowało 1 pęknięcie mrozowe, na 40 drzewach 2 pęknięcia, na 12 drzewach 3, a na 11 drzewach 4 pęknięcia. Łącznie pomierzono 284 listwy mrozowe. Ich przeciętna długość wynosiła 149 cm. Pomierzono również wysokość, pierśnicę i długość korony 187 drzew porównawczych (tab. 2). Nie stwierdzono statystycznie istotnych różnic pomiędzy cechami morfologicznymi drzew z listwami mrozowymi i bez nich. Gęstość drewna drzew z listwami mrozowymi wynosiła 0,592 g/cm3, natomiast drzew bez listew mrozowych 0,596 g/cm3, przy czym różnica nie była statystycznie istotna (p 0,05). Na przekroju poprzecznym pnia gęstość drewna wykazywała zmienność charakterystyczną dla gatunków pierścieniowo−naczyniowych (ryc. 3a). Wilgotność drewna drzew z listwami mrozowymi była o około 3% wyższa niż drzew bez listew mrozowych. W tym przypadku różnica była statystycznie istotna (tab. 3). Udział drzew wadliwych w drzewostanach został oszacowany na kilka procent. Tak pozornie niewielki udział drzew uszkodzonych zmniejsza udział cennego drewna, ponieważ wzdłuż pęknięcia występuje zazwyczaj rozkład drewna, który nawet w początkowej fazie rozwoju może istotnie zmniejszyć wytrzymałość mechaniczną drewna. Nie stwierdzono różnic w pierśnicy, wysokości i długości korony pomiędzy drzewami z listwami mrozowymi i bez nich. Być może istnieją inne cechy niezidentyfikowane i nieuwzględnione w przeprowadzonym doświadczeniu. Stwierdzono jednak, że drzewa z listwami mrozowymi charakteryzują się w okresie zimowym wyższą wilgotnością drewna niż drzewa bez uszkodzeń, niezależnie od położenia próbki na przekroju poprzecznym pnia (ryc. 3b). Biorąc pod uwagę teoretyczne podstawy powstawania pęknięć mrozowych, można założyć, że dużą wrażliwością na niskie temperatury charakteryzują się drzewa o wyższej wilgotności. Z kolei lokalizacja listew (kierunek geograficzny) (ryc. 2) sugeruje, że powstają one po stronie pnia, gdzie występują najbardziej ekstremalne minima i maksima temperatury, największe tempo zmian temperatury oraz największa liczba zdarzeń typu zamrażanie−odmrażanie.