GPR (Ground Penetration Radar) research in forest areas to identify archaeological sites (Mount Ślęża, Poland)

Wiedza na temat charakteru oraz rozmieszczenia zabytków archeologicznych stanowi jeden z ele− mentów niezbędnych dla planowania działań związanych z prowadzeniem gospodarki leśnej. Zgodnie z wymogami ustawy o lasach (Dz. U. 1991 Nr 101, poz. 444) informacje na temat tego typu obiektów powinny być wskazane w Programie Ochrony Przyrody dla nadleśnictw oraz zaznaczone na odpowiednich mapach tematycznych. Ustawa ta stanowi ponadto, że na obszarach wpisanych do rejestru zabytków oraz w lasach, na terenie których znajdują się zabytki archeolo giczne wpisane do rejestru zabytków, gospodarka leśna prowadzona jest w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków i musi uwzględniać przepisy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jedną z metod powszechnie stosowanych w badaniach archeologicznych jest technika georadarowa (GPR). Jest to sposób nieinwazyjny i nieniszczący, wykorzystujący zjawisko przenikania fal elektromagnetycznych o wysokiej częstotliwości przez ośrodki o różnych stałych dielektrycznych. Metodę GPR charakteryzuje duża szybkość prowadzenia badań, ciągłość pozyskiwania danych, a także brak ingerencji w badany grunt, dzięki czemu jest ona szczególnie przydatna w badaniach zabytków archeologicznych. Pomimo tych zalet stosunkowo niewiele jest publikacji, w których opisano badanie zabytków na terenach leśnych z użyciem georadaru. Celem niniejszej pracy było rozpoznanie możliwości użycia metody GPR pod kątem prowadzenia badań obiektów archeologicznych znajdujących się na terenach leśnych. Badania przeprowadzono na Ślęży (717,5 m n.p.m.), będącej najwyższym szczytem Masywu Ślęży i Przedgórza Sudeckiego (ryc. 1−3). Góra ta, począwszy od epoki brązu, stanowiła ważny ośrodek kultu solarnego, którego ślady zachowały się w postaci pozostałości kamiennych konstrukcji oraz rzeźb. Na szczycie góry znajdują się ponadto ślady urządzeń obronnych, materiał ceramiczny z kultury łużyckiej i wczesnego średniowiecza, a także kapitele romańskich kolumn. Przedmiot badań stanowiły 2 obiekty: wzniesienie mogące stanowić dawną hałdę górniczą z okresu wydobywania granitu w pobliskim kamieniołomie oraz pozostałości drogi (ryc. 4−5). Badania przeprowadzono za pomocą anteny o częstotliwości centralnej 750 MHz:MALÅ Ground Explorer (GX) HDR. W ramach prac terenowych wykonano profile podłużne, a analizie poddano echogramy o długości 8,5 m dla wzniesienia i 8,5 m dla terenu bezpośrednio sąsiadującego z nim oraz 53 m dla drogi. Na podstawie pomiarów i uzyskanych obrazów 2D dla wzniesienia zaobserwowano odmienną przenikalność elektryczną ośrodka niż na otaczającym je terenie. Pomiar georadarowy wykonany na wzniesieniu wykazał ponadto nie− równomierny rozkład warstw gruntu oraz zmienną grubość i strukturę warstw, natomiast pomiar wykonany na sąsiadującym z nim terenie leśnym pokazał poziomy, równomierny układ warstw gruntu (ryc. 6). Wyniki te wskazują na antropogeniczny charakter badanego obiektu. Pomiar wykonany na drodze pokazał wyraźnie wielowarstwowy układ gruntu oraz pozwolił na wyróżnienie w konstrukcji drogi kilku różnych nawierzchni. Na początkowym odcinku przekroju wystąpiły utwory pyłowo−iłowe, w dalszej części nawierzchnia utwardzona fragmentami skalnymi oraz nawierzchnia piaszczysta z drobnymi fragmentami skalnymi (ryc. 7−9). Uzyskane wyniki poszerzają wiedzę na temat analizowanych obiektów, pokazują przydatność metody georadarowej w badaniach obiektów archeologicznych na terenach leśnych oraz stanowią wkład metodyczny pomocny przy prowadzeniu dalszych tego typu badań